Onaylama yanlılığı

Başlangıç · 11 dk

Üç görünümlü tek eğilim

Onaylama yanlılığı üç aşamada iş görür. Seçici arama: İnancımızı destekleyecek bilgiyi arar, aksini sınayacak soruyu sormayız. Seçici yorum: Belirsiz bir olayı inancımıza uygun okuruz; aynı olay, farklı inanan iki kişiye iki ayrı kanıt gibi görünür. Seçici hatırlama: İnanca uyan örnekler hafızada canlı kalır, uymayanlar silinir. Üçü birleşince, ortada güçlü bir kanıt olmasa bile “kanıtlar birikiyor” hissi doğar.

Üç aşama çoğu zaman aynı anda ve fark edilmeden çalışır; bu yüzden içeriden bakan kişiye süreç son derece adil görünür.

Bir inanç kendini nasıl besler?

“Merkür retrosunda hep aksilik olur” inancını taşıyan biri, retro dönemindeki her gecikmeyi, her bozuk cihazı, her yanlış anlaşılmayı kaydeder; olağan günlerdeki aynı aksilikleri ise kimse retroya yazmaz. Sorunsuz geçen retro dönemleri de sayılmaz; çünkü “bir şey olmaması” akılda tutulacak bir olay değildir. Böylece defterin yalnızca bir sütunu dolar. Oysa dört sütun vardır: retroda aksilik, retroda sorunsuz gün, retro dışında aksilik, retro dışında sorunsuz gün. İddiayı sınamak için dördü de sayılmalıdır; zihin ise kendi haline bırakılırsa yalnızca ilkini sayar.

Dört sütunlu bu tablo, istatistikte olumsallık tablosu adıyla bilinen basit ama güçlü bir aracın günlük halidir; kabaca doldurmak bile çoğu zaman yeterlidir.

Yanlılık herkeste, her tarafta

Onaylama yanlılığı belirli bir görüşün ya da eğitim düzeyinin sorunu değildir; astrolojiye inanan da inanmayan da kendi görüşünü destekleyen örnekleri daha kolay görür. Hatta bilgili kişiler, karşı kanıtlara daha ustaca itiraz üretebildikleri için kendi yanlılıklarını daha iyi savunabilir. Bu yüzden çözüm, “ben tarafsızım” demek değil; yanlılığı veri toplama biçiminin dışına iten düzenekler kurmaktır. Bir önceki derste gördüğünüz kör değerlendirme tam olarak böyle bir düzenektir. Tarafsızlık bir kişilik özelliği değil, bir çalışma yöntemidir.

Karşı alışkanlıklar

Günlük ölçekte üç küçük alışkanlık işe yarar. Önceden yazmak: Beklentinizi olay olmadan not edin; hafızanın sonradan düzenleme payını kapatır. Aykırı kanıt sorusu: Bir inancınızı her savunduğunuzda “bu inanca uymayan hangi örnekleri biliyorum?” diye sorun. Dört sütun saymak: “X olunca Y oluyor” dediğinizde, X olmadan Y’nin olduğu ve X olup Y’nin olmadığı durumları da sayıp saymadığınızı kontrol edin. Bu alışkanlıklar yanlılığı yok etmez; ama onun sessizce karar vermesini engeller.

Üçünün ortak özelliği, iradeye değil düzeneğe yaslanmalarıdır: niyet ne kadar iyi olursa olsun, hafızaya ve dikkat süzgecine karşı en güvenilir önlem, kaydı zihnin dışına taşımaktır. Küçük bir not defteri, en kararlı “tarafsız kalacağım” sözünden daha etkilidir.