Test edilebilirlik

Başlangıç · 11 dk

Üç koşul

Bir iddiayı test edebilmek için üç şeye ihtiyaç vardır. Net tanım: iddiadaki her anahtar kelimenin neyi kastettiği belli olmalı. Ölçülebilir sonuç: neyin sayılacağı ya da gözleneceği önceden bilinmeli. Önceden belirlenmiş ölçüt: hangi sonucun iddiayı destekleyeceği, hangisinin zayıflatacağı test başlamadan yazılmalı. Üçüncü koşul en çok atlanandır; oysa ölçüt sonradan konursa, hemen her sonuç iddiaya uydurulabilir.

Bu üçlüyü bir sözleşme gibi düşünebilirsiniz: iddia sahibi ile sınayan taraf, oyunun kurallarında baştan anlaşır. Kurallar baştan yazılmazsa, sonuç ne olursa olsun taraflardan biri “ama bu sayılmaz” diyecektir.

Bir iddiayı birlikte dönüştürelim

Popüler bir örnek alalım: “Merkür retrosunda elektronik aletler daha çok bozulur.” Bu cümle bu haliyle bulanıktır; ama test edilebilir hale getirilebilir:

1. Tanım: Hangi aletler sayılacak? “Bozulma” ne demek; tamir gerektiren arıza mı, geçici donma mı? Retro dönemlerin tarih aralıkları hangileri?
2. Ölçüm: Örneğin bir servisin arıza kayıtları; retro dönemler ile aynı uzunluktaki retro olmayan dönemler karşılaştırılır.
3. Ölçüt: Ne kadarlık bir fark “daha çok bozuluyor” saymaya yetecek? Bu eşik önceden yazılır.

Bu düzenlemeyi kurmak iddiayı sınanabilir kılar; sonucu ise artık görüşler değil, veriler söyler. İddianın sahibi de eleştireni de aynı ölçütü kabul ettiğinde tartışma verimli hale gelir.

Dikkat ederseniz bu adımların hiçbiri özel bir laboratuvar gerektirmiyor; gereken tek şey, kuralları sonuçtan önce yazma disiplinidir.

Sonradan açıklama neden test değildir?

Bilgisayarınız bozulduktan sonra takvime bakıp “zaten retroymuş” demek bir test değildir; çünkü sonuç bilindikten sonra ona uyan açıklama aranmıştır. Aynı gün sorunsuz çalışan binlerce cihaz sayıma girmemiştir. Testin gücü, sonucu henüz bilinmeyen bir öngörünün önceden yazılmasından gelir. Bu yüzden araştırmalarda hipotez, veri toplanmadan önce kayda geçirilir; günlük hayatta da aynı ilkeyi “önce tahmin, sonra gözlem” diye özetleyebilirsiniz.

Aynı ilke olumlu yönde de geçerlidir: telefonunuz retro döneminde hiç bozulmadıysa, bu da tek başına iddiayı çürütmez. Tek tek anılar, hangi yönde olursa olsun, önceden kurulmuş bir karşılaştırmanın yerini tutmaz.

Her soru test konusu değildir

“Hayatımın anlamı ne?” ya da “Bu müzik güzel mi?” gibi sorular ölçüm konusu değildir ve olmak zorunda da değildir. Test edilebilirlik, bir cümlenin değerini değil, hangi araçla ele alınacağını belirler. Dikkat edilmesi gereken durum, ölçüme kapalı bir ifadenin ölçülmüş gibi kesinlik diliyle sunulmasıdır. Bu açıdan “bilim her şeyi açıklayamıyor” cümlesi bile aslında bir kategori tespitidir: bilim, ölçüme açık sorularla ilgilenir; geri kalanı başka türden konuşmaların meşru alanıdır. Bu ayrımı bir sonraki ders olan yanlışlanabilirlik ile bir adım ileri taşıyacağız.